Wat is hoogteziekte en hoe voorkom je het?
Uitleg over symptomen en oorzaken van hoogteziekte en slimme tips om dit zoveel mogelijk te voorkomen
Reisboeken
Iedereen die ooit een reis heeft gemaakt naar de hoge Andes — denk aan Peru, Bolivia, Argentinië of Ecuador — of de hoogste pieken van de Alpen en de Rocky Mountains heeft bezocht heeft het woord waarschijnlijk al eens gehoord: hoogteziekte (dat in het Engels Acute Mountain Sickness heet). Ook trekkers die de Himalaya in Nepal trotseren of de spectaculaire valleien rond Kashmir ontdekken, weten dat grote hoogtes een eigen dynamiek hebben. Het bijzondere is: hoe je lichaam reageert, is totaal persoonlijk. De een wandelt op 4.000 meter vrolijk rond, terwijl de ander al vanaf 2.500 meter lichte klachten kan krijgen. Toch is er één constante: hoe hoger je gaat, hoe minder zuurstof er beschikbaar is — en hoe groter de kans dat je lichaam protesteert.
Wat is hoogteziekte?
Hoogteziekte ontstaat wanneer je lichaam zich niet snel genoeg kan aanpassen aan de afnemende hoeveelheid zuurstof op grotere hoogtes. Het probleem zit ’m niet in de luchtkwaliteit, maar in de lagere luchtdruk. Op zeeniveau bestaat de lucht uit ongeveer 21% zuurstof. Dat percentage blijft hetzelfde op 3.000 of 5.000 meter, maar de druk waarmee die zuurstof je longen binnendringt, wordt veel lager.
We leggen dat uit aan de hand van een eenvoudige vergelijking:
Op zeeniveau heerst maximale luchtdruk (de druk die de luchtkolom boven ons uitoefent op ons). Je lichaam krijgt voldoende zuurstof per ademteug. Ga je naar 3.000 meter hoogte (bijv. Cusco in Peru of La Paz in Bolivia) dan is daar nog ongeveer 70% van de luchtdruk en dat is merkbaar doordat er dus per ademteug minder zuurstofopname is. Je ademt immers in totaal veel minder lucht in en dus krijg je 21% zuurstof van minder en daarmee minder zuurstof in je longen. Op een hoogte van 5.000 meter (denk aan sommige passen in de Himalaya of de Andes) is slechts 50% van de luchtdruk die we op zeeniveau hebben. En dus krijg je dan zeg maar de helft lucht en de helft zuurstof binnen ten opzichte van wat je gewend bent op zeeniveau.
Op grotere hoogte krijgen je longen dus minder zuurstof binnen. De behoefte aan zuurstof om het lichaam te laten functioneren vermindert echter niet. Je lichaam moet keihard werken om genoeg zuurstof te krijgen om te functioneren en dat kan problemen opleveren. Ga je op grote hoogte ook nog eens een inspanning leveren, zoals je doet tijdens een trektocht, dan heeft je lichaam nog eens extra zuurstof nodig. En die is er nauwelijks.
Symptomen van hoogteziekte
De problemen die het lichaam gaat ondervinden als gevolg van een gebrek aan voldoende zuurstof, de symptomen van hoogteziekte dus, uiten zich vaak in hoofdpijn, vermoeidheid, misselijkheid, duizeligheid, slapeloosheid en een bonzend hart. Wordt het heftiger dan komt daar soms ook braken bij. Vaak voelt het alsof je een flinke kater hebt, maar dan zonder alcohol. Hoe hoger je komt, hoe ernstiger de klachten kunnen worden, omdat de ingeademde zuurstof dus steeds minder wordt.
Vanaf welke hoogte treedt hoogteziekte op?
Over het algemeen wordt gesteld dat hoogteziekte een rol kan gaan spelen vanaf een hoogte van 2.500m – 3.000m. Dan heb je het dus over een hoogte van steden zoals Quito, Cusco of La Paz en ook over zeer populaire trekkingroutes in de Andes en Himalaya. Tot een hoogte van circa 5.000m is het lichaam in staat om zich voldoende aan te passen en kun je na acclimatisatie redelijk normaal functioneren. Boven de 5.000m wordt dat steeds moeilijker. Vanaf 6.000m kom je in de zogenaamde “Death Zone”. Je kunt daar niet langer dan enkele weken verblijven, anders overleef je het niet.
Vier bepalende factoren
Er zijn vier bepalende factoren die hoogteziekte, en ook de mate waarin je er last van krijgt, kunnen uitlokken of versnellen. Dat zijn:
- De snelheid van het stijgen: Bij een stijging van minder dan 300m per dag komt hoogteziekte vrijwel niet voor. Daarvoor zijn de verschillen te klein.
- Inspanning: Simpel: Je merkt het al op zeeniveau, als je stevig door wandelt heb je meer zuurstof nodig. Als je dus op grote hoogte actief bent heb je ook meer zuurstof nodig, die er vaak niet voldoende aanwezig is. De kans op hoogteziekte tijdens wandelen is dus groter dan wanneer je met de auto de hoogte in gaat (bijvoorbeeld in de Andes).
- Aanleg: We noemden het al een paar keer – hoogteziekte is (deels) persoonsgebonden. De een heeft er meer en sneller last van dan de ander. Hoe dat komt is niet precies duidelijk. Je kunt het ook niet van te voren testen, dus als je voor het eerst naar grote hoogte gaat moet je afwachten hoe jouw lichaam reageert en dus extra voorzichtig zijn.
- De slaaphoogte: Hoogteziekte openbaart zich pas na 6-12u. Ga je dus omhoog en ook weer omlaag in die tijd (een wandeling over een bergpas bijvoorbeeld) dan zul je geen hoogteziekte krijgen (niet te verwarren met “minder lucht” waardoor je meer hijgt). Ga je echter op grote hoogte overnachten, dan verblijf je er dus wel langer en krijgen de symptomen kans om zich te openbaren.
Heb je ooit eerder last gehad van hoogteziekte dan is de kans dat je het opnieuw krijgt zeker aanwezig.
Hoe voorkom je hoogteziekte?
De beste manier om hoogteziekte te vermijden is acclimatiseren. Je laat je lichaam dan langzaam wennen aan de hoogte en het bijbehorende gebrek aan zuurstof en stelt het lichaam in staat zich daarop aan te passen. Die aanpassing duurt gemiddeld een week tot tien dagen om helemaal af te ronden. Dit is echter wel persoonsgebonden. En het betekent ook niet dat je een week lang stil moet zitten in je hotel. Overigens, als je afdaalt duurt het ongeveer net zo lang totdat de aanpassingen in je lichaam ongedaan zijn gemaakt (waardoor je dus de eerste dagen terug op zeeniveau iets meer energie lijkt te hebben).
De volgende maatregelen helpen om hoogteziekte te voorkomen:
Je lichaam heeft dus tijd nodig om te wennen. En dat klinkt simpel, maar veel reizigers vergeten het. Het is echter wel belangrijk! Enkele voorbeelden van acclimatiseren zijn:
- Stijg niet te snel. Daarbij is vooral de overnachting (zie hierboven) belangrijk. Indien mogelijk plan dan de volgende overnachting niet meer dan 300m-500m hoger dan de vorige.
- Kom je wandelend op hoogtes tussen 2500-4000m, bijvoorbeeld tijdens een trektocht, dan is het verstandig om een rustdag in te lassen. Zo’n rustdag geeft het lichaam de kans om te wennen aan de hoogte en bovendien wordt niet extra inspanning gevraagd omdat je niet wandelt.
- Vlieg je naar een hoogte van 3.000 meter (zoals Cusco in Peru)? Plan dan de eerste dagen rustig. In landen als Peru, Bolivia, Ecuador en sommige streken van Argentinië is dit extra belangrijk, omdat je vaak in één klap naar grote hoogte reist. In Nepal werkt het net zo: wie een trekking maakt naar bijvoorbeeld de Everest-regio, weet dat er vaste acclimatisatiedagen zijn ingebouwd. Dat is niet voor niets.
Je lichaam droogt sneller uit op hoogte. Hydratatie helpt je bloed dun houden, zodat zuurstof efficiënter wordt vervoerd. Drink dus veel water tijdens wandelen en verblijf op hoogte.
Tenminste de eerste dagen niet. Alcohol vertraagt acclimatisatie en kan klachten verergeren.
Wandel gerust wat rond, maar ga niet meteen fanatiek hiken. Zelfs in de Andes of Himalaya is de eerste dag bedoeld om rustig te wennen.
Sommige reizigers gebruiken acetazolamide (Diamox), maar dit moet altijd in overleg met een arts. Het versnelt de aanpassing, maar is geen wondermiddel. Paracetamol bestrijdt de hoofdpijn, maar neemt natuurlijk niet de oorzaak van het symptoom weg.
Wat als je toch hoogteziekte krijgt?
Hoogteziekte kan iedereen overkomen, hoe fit je ook bent. Belangrijk is dat je de signalen van je lichaam serieus neemt. We benoemden die hierboven al: hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid zijn de meest voorkomende klachten en duiden, als je op hoogtes > 2500m bent zeer zeker op de kans dat je hoogteziekte hebt. Is dat het geval? Onderneem dan onmiddellijk actie! In hele ernstige gevallen kan hoogteziekte namelijk dodelijk zijn.
De allerbeste remedie om hoogteziekte te bestrijden is zo spoedig mogelijk afdalen! Op zijn minst moet je acuut stoppen met stijgen en met het leveren van inspanning. Wandel dus niet verder. Blijf je op de hoogte, om het acclimatiesatiesproces af te maken, hou je dan rustig. Drink veel water en drink vooral geen alcohol. In het allerergste geval: schakel medische hulp in. Vaak ben jij er dan al slecht aan toe en moeten je reisgenoten dit doen.
Deze tekst kwam tot stand in samenwerking met de hoogte-experts van altitudedream.com/ en hoogteziekte.info/
